ΓΝΩΡΙΖΩ ΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΟΥΚΡΗΤΗ

Εξερευνώντας τα Μουρτζανά και το Μούσαι

Από την αρχιτεκτονική των κτιρίων σε εκείνη της φύσης

Γράφει ο Λευτέρης Κορνάρος

Βρισκόμαστε στην παλαιά εθνική οδός Ρεθύμνου-Ηρακλείου στο χωριό Μουρτζανά. Ένα μικρό χωριό που όμως είναι αρκετά γνωστό χάριν στις  δυναμικές πολιτιστικές δραστηριότητες του Συλλόγου του, τα τελευταία χρόνια.

Οικόσημο παλαιάς οικίας στα Μουρτζανά

Από εδώ θα στρίψουμε νότια στην ανατολική έξοδο για να πάμε στο Μούσαι. Όμως πριν βάλουμε πλώρη για το Μούσαι επιβάλλεται να κάνουμε μια μικρή περιήγηση στον παλαιό οικισμό των Μουρτζανών. Καταρχήν άξιο αναφοράς είναι η ονομασία προέλευσης του χωριού. Το χωριό ιδρύθηκε από μια οικογένεια Μουρτζανού. Το όνομα Μουρτζανός είναι ένα σαρακήνικο παρατσούκλι (mourzian) που προέρχεται από το χρώμα coral, δηλαδή βαθυκόκκινο. Το χωριό χτίστηκε το 961 μ.Χ. και συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πλούσια σε αρχιτεκτονική χωριά του Μυλοποτάμου.        Στην είσοδο μας στον παλιό οικισμό, επ’ ουδενί θα μπορούσαμε να φανταστούμε όλα αυτά που θα βρίσκαμε μπροστά μας. Σε ένα μικρό χωριό,  τόσο πλούσια αρχιτεκτονική! Αλλά έτσι δεν λένε, τα ακριβά αρώματα βρίσκονται σε μικρά μπουκαλάκια. Εδώ λοιπόν ταιριάζει γάντι!

Χαρακτηριστική θολωτή είσοδος οικίας. Το κυκλικό έμβλημα έχει υιθετηθεί από τον πολιτιστικό Σύλλογο των Μουρτζανών

Ο παλαιός οικισμός των Μουρτζανών είναι χτισμένος σε υπερυψωμένο σημείο. Ο νέος οικισμός χτίστηκε πιο χαμηλά έτσι ώστε να βρίσκεται στο πέρασμα του δρόμου της παλαιάς εθνικής οδού. Αυτό που χαρακτηρίζει τα Μουρτζανά είναι ότι συγκαταλέγονται στους οικισμούς με ύψιστη πολιτιστική αξία. Σημαντικός παράγοντας για να συμβεί αυτό είναι το γεγονός ότι υπάρχουν επιρροές από όλες τις ιστορικές περιόδους. Μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία που αντανακλούν στη βυζαντινή περίοδο, στην ενετική περίοδο αλλά και στην περίοδο της τουρκοκρατίας. Για παράδειγμα, συναντήσαμε ένα ενετικό κτήριο που στην τουρκοκρατία μετατράπηκε σε χαμάμ, με εμφανή όμως τα χαρακτηριστικά της ενετικής περιόδου! Αυτό που  επίσης μας προκάλεσε  εντύπωση είναι η φρουριακή, κατά κάποιο τρόπο, εξωτερική εμφάνιση ορισμένων οικιών και η ύπαρξη εσωτερικά πολλών δωματίων και κυρίως πολλών εισόδων. Πιθανότατα αυτό είναι άλλη μία συνάρτηση της ενετοκρατίας με την τουρκοκρατία. Ένα άλλο χαρακτηριστικό, επίσης, της παρέμβασης της μιας περιόδου στην άλλη, είναι και το γεγονός ότι συναντήσαμε μέσα σε παλιό κτήριο μια θολωτή πόρτα να διχοτομείται από τοίχο που προφανώς είναι μεταγενέστερος.

Ωστόσο, τα Μουρτζανά τα παλιά χρόνια είναι γνωστά για τις ελαιοκομικές τους δραστηριότητες. Για το λόγο αυτό στον παλαιό οικισμό υπάρχουν επτά φάμπρικες. Από αυτές όμως οι τρεις μόλις σώζονται. Επισκεφθήκαμε τις δυο από αυτές και παρατηρήσαμε ότι τα κτήρια είναι βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής. Μάλιστα στην οροφή μίας φάμπρικας κατά την περίοδο της Κατοχής λειτουργούσε διοικητήριο με γερμανική φρουρά. Ο λόγος της επιλογής του συγκεκριμένου κτηρίου από τους Γερμανούς είναι καταφανής. Από το σημείο εκείνο υπάρχει πανοραμική θεά, όποτε και ο έλεγχος ήταν ευκολότερος.

Οι μύλοι μιας εκ των τριών φαμπρίκων που σώζονται

Το ίδιο ισχύει και για την δεύτερη φάμπρικα. Και αυτή παλαιότερα λειτουργούσε ως διοικητήριο που λαμβάνονταν σημαντικές αποφάσεις άλλα και εκδικάζονταν διάφορες υποθέσεις.

Λίγα μέτρα πιο ανατολικά συναντήσαμε το καθεδρικό Ναό του χωριού. Την Αγία Σοφία. Ένα Ναό που χρονολογείται στις αρχές του προηγούμενου αιώνα ενώ ανακαινίσθηκε το 1958. Κατά την έξοδο μας από το χωριό προς το Μούσαι αντικρίσαμε την Αγία Παρασκευή, ένα ναό που χτίστηκε το 1837. Αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός του νεκροταφείου -με ιδιαίτερα ταφικά χαρακτηριστικά- που υπάρχει ανατολικά του ναού. Έναντι του Ναού το βλέμμα μας εστιάζει σε ένα υδραγωγείο. Κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα και σκοπός του ήταν η διευκόλυνση παροχής νερού στους κατοίκους των Μουρτζανών.

Και προχωράμε στο δρόμο για το Μούσαι. Όμως λίγα μέτρα παραπάνω θα κάνουμε μια στάση. Ένας επιβλητικός πλάτανος κρύβει στον κορμό του μια φυσική πηγή νερού. Μια πηγή που εκτός από νερό γέννησε και δοξασίες στο μέρος. Εκεί εμφανίζονταν νεράιδες σύμφωνα με τους δεισιδαίμονες κατοίκους. Λίγα βήματα παραπάνω, δεξιά και αριστερά του δρόμου, δυο τεράστια κυπαρίσσια στέκονται ως  ακίνητοι φρουροί. Σαν να σου λένε πως για να περάσεις πρέπει πρώτα να προσκυνήσεις στο μικρό εκκλησάκι του Σωτήρος Χριστού. Ένα εκκλησάκι, χτισμένο στην βάση του ενός κυπαρισσιού, που κάποτε ήταν μοναστήρι. Πολλοί οι θρύλοι και τα μυστήρια που έχουν αναπτυχτεί κατά καιρούς και για αυτή την μικρή εκκλησία με τις θαυμάσιες τοιχογραφίες. Από ιερά σκεύη που έκρυψαν οι μοναχοί για να μην βρεθούν από τους κατακτητές έως και μυστηριώδη σπήλαια που δεν έχουν ανακαλυφθεί ακόμα.

Τα πρώτα σπίτια στο Μούσαι ήδη άρχισαν να φαίνονται

Η άφιξη στο Μούσαι

Και φτάσαμε στο Μούσαι. Ένας επίγειος παράδεισος! Έκφραση στερεότυπη, αλλά  δεν υπάρχουν άλλες  λέξεις, ιδανικές, για τα  εκφράσεις τα συναισθήματα που σε διακατέχουν εδώ. Το κελάιδισμα των πουλιών σε συνδυασμό με τον ήχο από το θρόισμα των φύλλων και όλα αυτά υπό τη συνεχή ροή νερού. Πώς αλλιώς να το περιγράψεις;  Ο οικισμός είναι χτισμένος σε μια απόκρημνη χαράδρα στα βάθη ενός φαραγγιού. Ο ήλιος εδώ κάνει την εμφάνιση του για μόλις λίγες ώρες. Χαρακτηριστική είναι άλλωστε και η μαντινάδα που λένε οι κάτοικοι των γύρω χωριών, «Απού ‘χει θηλυκό παιδί στο Μούσαι μην το δώσει, γιατί γοργοβραδιάζει ο θεός και αργεί να ξημερώσει». Αυτό φυσικά λέγονταν σε παλαιότερες εποχές μιας και σήμερα δύσκολα θα βρεις ανθρώπινη φιγούρα. Αντίθετα όπου και να κοιτάξεις γύρω σου θα βρεις πηγές, με το νερό να τρέχει ακατάπαυστα. Εδώ υπήρχανε τέσσερις νερόμυλοι. Βρήκαμε απομεινάρια τους. Αυτό που έκαμε εντύπωση είναι πως λειτουργούσαν κάτι σαν συγκοινωνούντα δοχεία. Το νερό του ενός κατέληγε στον άλλο.

Το απομεινάρι ενός νερόμυλου

Στη είσοδο του χωριού μας καλωσορίζει η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού. Λίγο πιο πάνω άλλος ένας ναός. Οι Άγιοι Σαράντα, ένα μικρό επιτοίχιο εκκλησάκι. Μια πηγή με άφθονο κρυστάλλινο νερό ξεχωρίζει για την ανθρώπινη παρέμβαση που έχει δεχθεί. Πάντα όμως με σεβασμό στο περιβάλλον. Παρ’ όλα αυτά, η ερήμωση του τόπου είναι τέτοια που αποτυπώνεται σε μια παλιά κατάρα. Σε μια κατάρα των ανθρώπων που εδώ λες και έπιασε και με το παραπάνω. Να βγάλει το σπίτι (αυτού έδιναν την κατάρα) συκιές. Έτσι λέγανε. Να ερημώσει δηλαδή με τέτοιο τρόπο που να μην είναι τίποτα άλλο πέρα από ένα ρημαγμένο χάλασμα. Και εδώ αποτυπώνεται πλήρως. Το μέγεθος των δέντρων και των θάμνων μέσα στα σπίτια είναι τέτοιο που μας μαρτυρεί την χρονική περίοδο της μαζικής φυγής. Πιο χαμηλά ανάμεσα στο δάσος μένουμε έκθαμβοι. Κυκλάμινα παντού, πικροδάφνες, τεράστια πλατάνια, ενίοτε καμία πορτοκαλιά και κάπου εκεί στο βάθος πάνω από το ποτάμι  ένας πανύψηλος φοίνικας του Θεόφραστου(Phoenix theophrasti). Κοινώς ένας φοίνικας του Βάι! Είναι αδιανόητο το πώς μπορεί να έφτασε εδώ. Και αν τον φύτεψε κάποιος, με ποιά λογική τον φύτεψε στα βάθη αυτού εδώ του δάσους; Πλησιάζοντας πιο κοντά βλέπεις διασκορπισμένους χουρμάδες στο χώμα και στην ρίζα του φυτού πέντε-έξι παραφυάδες έτοιμες να δώσουν και αυτές τη δική τους υπόσταση.

Το ποτάμι στο Μουσαι

Απέναντι, μια σπηλιά με μια ογκώδη πλακά για ταβάνι. Και κάπου εδώ, λείπει η γέφυρα εκείνη που περνάγανε παλαιότερα πάνω από το ποτάμι. Όμως δεν πειράζει, μιας και σήμερα δεν έχει βάθος ικανό, να μας εμποδίσει. Το ποτάμι που όπως μας είπαν οι παλιοί τους έδινε τροφή για να επιβιώσουν. Καβούρια και χέλια ψάρευαν. Μάλιστα είχαν ανακαλύψει τεχνικές, σχεδόν πρωτόγονες, για να αιχμαλωτίζουν τη λεία τους.

rethemnosnews.gr