ΚΡΗΤΗΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ

Ναός του Σωτήρος: ‘Ένα έγκλημα χωρίς τιμωρία

 

Επιμέλεια κειμένου Ρικη Ματαλλιωτάκη

 

«’Αμποτε να γίνει κοινή συνείδηση: Για τα μεσαιωνικά κάστρα των Φράγκων και των Βενετσάνων, οι πύργοι οι παλιοί, τα τούρκικα τζαμιά και οι μιναρέδες τους, τα γεφύρια και οι βρύσες με τις αραβικές αφιερώσεις-ότι βεβαιώνει το συναξάρι, το μαρτυρολόγιο, τη δόξα και τα δάκρυα αυτού του τόπου, αλλά συνάμα και την αντοχή του, την διάρκεια την Ελληνική- όλα ανήκουν στην κληρονομιά του Εθνους.
Ας το σεβόμαστε!
Ηλίας Βενέζης «ΤΟ ΒΗΜΑ» 28/7/ 1970

 

Η σημερινή πλατεία Κορνάρου ήταν ένα σπουδαίο κέντρο των προαστείων «- βούργων-με την ιδια ακριβώς σημερινή έκταση και τότε. Στο χώρο γύρω δέσποζε με το όγκο του ο Ναός του Σωτήρος (San Salvator) του τάγματος των Αυγουστιανών.


Ο ναός είχε χτυπηθεί με το σεισμό του 1508, όμως αναστηλώθηκε και στον επόμενο σεισμό του 1856 έμεινε ανέπαφος, ενώ αντίθετα ο Άγιος Τίτος, ο Αγιος Φραγκίσκος, και πολλά άλλα κτίρια κατέρευσαν.
Η στερεότητα της οικοδομής διαπιστώθηκε μόνο όταν κατεδαφ΄σιτηκε από την χούντα.
Το ιερό ήταν στεγασμένο με θόλο και ο υπόλοιπος ναός με δίκλιτη, ξύλινη στέγη, Εσωτερικά τα δοκάρια ήταν ζωγραφισμένα με ζωηρά χρώματα ενώ τα καθίσματα του χώρου- από ξύλο κυπαρίσσου- είχαν ανάγλυφες παραστάσεις του Ιησού , της Παρθένου Μαρίας, και όλων των Αποστόλων, έξοχης γλυπτικής τέχνης.
Στον Ναό βρίσκονταν επίσης μπρούτζινο αναλόγιο που παρίστανε αετό με ανοικτά φτερά, ενώ μετά την πτώση του Χάνδακα, το 1669, μεταφέρθηκε στην Βενετία στην εκκλησία του Αγίου Σ τεφάνου, όπου και σώζεται ως και σήμερα.


Μετά την άλωση της πόλης,οι Τούρκοι μετέτρεψαν το Ναό σε τζαμί της Βαλιδέ Σουλτάνας, της μητέρας του Σουλτάνου δηλαδή, κι έκτοτε έμεινε γνωστός ως «Βαλιδέ» ή «ΒαλτέΤζαμισή»
Καθ’ όλην την διάρκεια της Βενετοκρατίας ο Ναός είχε λειτουργήσει ως το καθολικό της μονής του Τάγματος των Αυγουστιανών μοναχών, οι οποίοι είχαν ως προορισμό την εκπαίδευση και τη φιλανθρωπία, συνέβαλαν δε τα μέγιστα στην ανάπτυξη του πολιτιστικού επιπέδου της Κρήτης.
Ήταν τόσο εντυπωσιακή η κατασκευή του Ναού του Σωτήρος, ώστε προσέλκυσε το ενδιαφέρον πολλών Ευρωπαίων περιηγητών κατά τους μεσαιωνικούς όσο και κατά τους νεώτερους χρόνους, μερικοί μάλιστα από αυτούς άφησαν λεπτομερέστατες περιγραφές για το μνημείο.

Όταν επι Τουρκοκρατίας ο Ναός του Σωτήρος μετατράπηκε σε τέμενος της Σουλτάνας, δεν υπέστη καμιά αρχιτεκτονική τροποποίση εκτός του ότι στο νότιο τοίχο προστέιηκε η γνωστή κτιστή κόγχη προσευχής, η οποία κοσμήθηκε με πινάκια τύπου «Κιουταχείας» και στην βορειοανατολική εξωτερική γωνία κατασκευάστηκε ο μιναρές και τέλος εσωτερικά επί μέρους του βόρειου τοίχο προστέθηκε γυναικωνίτης που στηρίχτηκε σε κιανοστοιχίες πρόσθετες επίσης.
Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών και γύρω στο 1925- 27 τέθηκε στη διάθεση της ελληνικής παιδείας.
Ανοίχτηκαν όμως καινούργια παράθυρα, προστέθηκε πάτωμα από μετόν, έγινε διόρωφο, με αποτέλεσμα να διασπαστεί η ενότητα του εσωτερικού χώρου και να μειωθεί σημαντικά η αισθητική εμφάνιση του εξωτερικού.
Χρησιμοποιήθηκε όμως έτσι για αρκετά χρόνια, αλλά έπειτα θεωρήθηκε ετοιμόρροπο και εγκαταλελειμμένο.

Ο ναός είχε κηρυχτεί βέβαια διατηρητέο μημείο, αλλά ο εκπρόσωπος της χούντας στη Κρήτη Στυλιανός Πατακός, το εξαφάνισε παρά τις διαμαρτυρίες πολλών πνευματικών Ηρακλειωτών και την αντίδραση ακόμα και του ίδιου του τότε εισαγγελέα Δημ. Τζεβά.


Τα γεγονότα που προηγήθηκαν της κατεδάφισης του ναού, αρχίζουν επίσημα τουλάχιστον , με πρωτοσέλιδο άρθρο τοπικής εφημερίδας το Μάη του 1969, που έχει και το τρανταχτό τίτλο «Επικίνδυνα ετοιμόρροπον».
Ανάμεσα στα άλλα που έγραφε ο σχολιαστής τονίζει και το φόβο που εκφράζεται ζωηρά από τους κατοίκους της πλατείας, και ιδιαίτερα της νότιας πλευράς, «δια το άχρηστον αυτό οίκημα».
Συνηγορεί δε «δια την κατεδάφισην του, δεδομένου ότι το εν λογω οίκημα ουδέν δύναται εις το μέλλον να προσφέρει στην πολιτεία δικαιολογώντας την ύπαρξη του».
Ανάμεσα στο πλήθος των εγγράφων της εποχής που βοηθούν να ξαναζήσει το χρονικό της κατεδάφισης, προβάλλει ιδιαίτερα η θέση της Διευθύνσεως υπηρεσιών του νομού που πραγματοποιεί αυτοψία, και δηλώνει ως αποτέλεσμα «την μη ύπαρξη ενδείξεων ελλείψεως στατιστικής επάρκειας του φέροντος οργανισμού παρά τα παρουσιαζόμενας επιφανειακάς φθοράς, κυρίως εις την εξωτερική επιφάνεια της τοιχοποιίας, αίτινες οφείλονται εις την από μακρού χρόνου έλλειψην συντηρήσεως του κτιρίου…», ο ενεργήσας την αυτοψίαν…
Όπως ήταν φυσικό η απάντηση άφησε πολλούς ανικανοποίητους κι έτσι άρχισαν να μεθοδεύουν ενέργειες που με περισσότερη σιγουριά θα οδηγούσαν στον τελικό σκοπό, στην κατεδάφιση του κτιρίου.
Το πρώτο εμπόδιο που έπρεπε να ξεπεραστεί ήταν ο αποχαρακτηρισμός του μνημείου από διατηρητέο, και σώζεται σήμερα μνημόνιο από την συνάντηση που έγινε στο ξενοδοχείο «ΑΤΛΑΝΤΙΣ» με τοπικούς παράγοντες, σύμφωνα με το οποίο «το κτίριο τούτο έπασυσε να έχει την ιστορική του αξία μετά την γενόμενην αφαίρεση των πλακιδίων «Κιουταχείας» δια του οποίου είχαν επενδυθεί τα εσωτερικά του τοιχώματα…»
Επακολούθησαν διάφορες γραφειοκρατικές καταστάσεις, αλλά κάπου εδώ τελειώνει ουσιαστικά και η πορεία της ζωής του Ναού του Σωτήρα.
Στις 12 Αυγούστου 1970 συνέρχεται το Δημοτικό Συμβούλιο και ο πρόεδρος του ανακοινώνει την αναφορά του προϊσταμένου λογιστηρίου «περί κατανομής» εις το δήμο εκ του παρά τω ταμείω Παρακαταθηκών και Δανείων, λογαριασμού ποσόν 250.000 δραχμών αποκλειστικώς δια την κατεδάφιση του Ναού του Σωτήρος «Βαλιδέ Τζαμί».
Από το 1981 και έπειτα στην πλατεία Κορνάρου στήθηκε μπρούτζινο έφιππο άγαλμα του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας, έργο του Ηρακλείωτη ζωγράφου Γιάννη Παρμακέλλη.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ

«Κάθε έγκλημα πρέπει να έχει και την τιμωρία του. Και για άλλους λόγους αλλά κυρίως για λόγους παιδαγωγικούς. Χωρίς τιμωρία κινδυνεύει να μείνει το μεγαλύτερο έγκλημα της επταετίας εναντίον του πολιτισμού μας, αναφέρομαι βέβαια στην κατεδάφιση του Νού τους Σωτήρα.
Ο δημοκρατικός δήμος του Ηρακλείου στην περιοχή ευθύνης του οποίου συντελέστηκε το έγκλημα, μην μπορώντας να το αποτρέψει -ούτε τα μνημεία ανασταίνονται- θεώρησε χρέος του να βοηθήσει στην τιμωρία τουλάχιστον.
Και η τιμωρία στην περίπτωση μας βέβαια είναι ο στιγματισμός όλων εκείνων που συνέβαλλαν με τις ενέργεις ή την σιωπή τους στην δολοφονία ενός μνημείου».
Μανόλης Καρέλλης

Βιβλιογραφία: Στέργιου Σπανάκη «Το Ηρακλειο στο πέρασμα των αιώνων Έκθεση ντοκουμέντων για την κατεδάφιση του Ναού του Σωτήρος –Δήμος Ηρακλείου-