ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ο ΦΛΕΒΑΡΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Φεβρουάριος, Φλεβάρης, Κουτσοφλέβαρος, Μικρός, Κουτσός, Κούντουρος,

Κλαδευτής

Ζεστός Φλεβάρης, το Πάσχα κρύο

Ο Φλεβάρης με νερό, κουτσός μπαίνει στο χορό

 

Ο μήνας Φλεβάρης ή τις φλέβες (του νερού) ανοίγει ή τις φλέβες κλείνει

 

Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει καλοκαίρι θα μυρίσει

 

μ’ αν τις φλέβες του ανοίξει , ξεροπήγαδα γιομίζει.

 

 

Του Φλεβάρη είπαν να βρέξει και λησμόνησε να πάψει.

 

Στις δέκα εφτά του Φλεβάρη θα ζεσταθεί το νύχι του βοδιού.

 

Στις δεκαπέντ’ από Φλεβάρη βαρεί το άλογο ποδάρι.

 

Το Φλεβάρη μη φυτέψεις, ούτε να στεφανωθείς,

 

Τρίτη μέρα μη δουλέψεις, Σάββατο μη στολιστείς.

 

Ο Φλεβάρης φλέβες ανοίγει και πόρτες σφαλάει.

 

Παπαντή καλοβρεμμένη, ή κοφίνα γεμισμένη.

 

Η Παπαντή διώχνει τις γιορτές με τ’ αντί.

Στην αρχαία Ρώμη πρωτοχρονιά ήταν την 1η Μαρτίου, κι ο Φεβρουάριος ήταν ο τελευταίος μήνας του έτους, γι αυτό έκαναν καθαρμούς, για να εξαγνίσουν το χώρο γύρο από το μίασμα του παλιού χρόνου.
΄Ετσι, ο μήνας αυτός πήρε το όνομά του από το λατινικό ρήμα februo, που σημαίνει καθαίρω, αγνίζω.


Ο λαός, έχοντας την ανάγκη να προσαρμόσει το λατινικό όνομα στην νεοελληνική γλώσσα, συσχέτισε τον Φλεβάρη με τις φλέβες
. Έπρεπε όμως να βρεθεί ποιες ήταν αυτές.
Έτσι, από κάποιους ορίστηκε πως πρόκειται για τις φλέβες των ποταμών που γεμίζουν νερό ή τις φλέβες των δέντρων που φουσκώνουν.

Στα ορεινά μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδας προσάρμοσαν το όνομα στο πολύ κρύο και στους θανάτους που προκαλεί: «Ο Φλεβάρης φλέβες ανοίγει και πόρτες σφαλνά»
Μάλιστα σχηματίστηκε και το ρήμα φλεβαρίζω, που σημαίνει πως έρχεται ο Φλεβάρης, το τέλος του χειμώνα, η αρχή της άνοιξης.
Επίσης και φλεβίζω, που σήμαινε: κάνω δυνατό κρύο, δίνοντας έτσι και δεύτερη έννοια στη λέξη φλεβίζω: δυναμώνω.

* Στην αρχαία Ελλάδα αποκαλείτο Ανθεστηριών.

Ο Άνδρας: 
είναι ευαίσθητος, ιδεαλιστής και παρόλη την πολυμορφία του κατορθώνει να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της ζωής, ζεστός πάντα φιλικός, ερωτικός αλλά τόσο εύθικτος. Ιδιόρρυθμος αρκετά, διατηρεί πάντα μυστικά.

* Η Γυναίκα: Η προσωπικότητά της είναι περίπλοκη και μοιάζει με την υδροχόο. Με σκέψεις συναισθήματα και ιδανικά, δημιουργεί πάντα ένα δικό της κόσμο. Είναι περιζήτητη για σύζυγο, φίλη ή ερωμένη.

* Οικολογικές εργασίες:
Ανθοκομία:
Σπέρνουμε μπιγκόνιες προσέχοντας μην καταστρέψουμε το σπόρο που είναι πολύ λεπτός. Η σπορά γίνεται σε γλάστρες ή σε παρτέρια στον κήπο. Το χώμα είναι μείγμα από καστανόχωμα 1 μέρος, 1 μέρος άμμο και 2 μέρη ερεικόχωμα. Οι γλάστρες να τοποθετηθούν σε μέρος δροσερό με λίγη σκιά. Προσοχή στο πότισμα.
Φυτεύουμε γαρίφαλα με καταβολάδες, επίσης, και καμπανούλες. Στερεώνουμε με δεσίματα στον τοίχο το ωραιότατο αναρριχητικό χειμωνιάτικο γιασεμί.

Λαχανοκομία:
Σπέρνουμε παντζάρια και ραπανάκια. Σπέρνουμε μελιτζάνες και ντομάτες. Οι ντομάτες φυτεύονται σε 80 πόντους η μια από την άλλη.
Σπέρνουμε λάχανα, φυτεύουμε κρεμμύδια, σκόρδα, μαρούλια. Αρχίζουμε να μαζεύουμε φρέσκια κουκιά και αρακά, φυτεύουμε πατάτες.
Σπέρνουμε σε φυτώρια σπόρους πιπεριάς. Η μεταφύτευση γίνεται όταν τα φυτά γίνουν 10 πόντους. Σπέρνουμε ραδίκια, σινάπια και σε φυτώρια πράσα, αντίδια, καρότα, σέλινο. Φυτεύουμε φράουλες.

* Φρούτα, λαχανικά και ψάρια του μήνα:
Αβοκάντο, γκρέιπφρουτ, λεμόνια, μήλα, πορτοκάλια, αγκινάρες, αντίδια, βρούβες, καρότα, κουνουπίδι, μπρόκολο, κρεμμύδι, λάχανο, μάραθος, μαρούλια, πατάτες, παντζάρια, πράσα, ραδίκια, σέλινο, σπανάκι, τσουκνίδες
Τσιπούρα, σαργός, κουτσομούρα, μπαρμπούνι, λούτσος, βραστόψαρα, γλώσσα, γόπα, λυθρίνι, παλαμίδα, σαφρίδι, σπορπίνα, στήρα, συναγρίδα, σφυρίδα, μαρίδα, χειλού, χταπόδι, γαρίδες, καραβίδες, καλαμάρι, μύδια, στρείδια.

.

Κουτσοφλέβαρος: αστοχιάρης κι αποσπόρι του χειμώνα.. (λαογραφικά και αρχαιότερα)

Μια φορά και έναν καιρό ήταν μια γριά τσοπάνισσα.. Τούτη η γριά είχε απηυδήσει από το κρύο και την παγωνιά του χειμώνα, απ’τις λασπούρες και τις ασταμάτητες βροχές και, μόλις είδε πως επιτέλους ο Μάρτης ο γδάρτης κι ο παλουκοκάφτης έδινε τη θέση του στον ξανθό Απρίλη -μιλάμε για την τελευταία, δηλαδή, μέρα του Μαρτίου- και πως δεν είχε πλέον τίποτα να φοβηθεί από τη βαρυχειμωνιά, του φωνάζει περιχαρής «Πρίτσι, Μάρτη μου, τα ξεχείμασα τα προβατάκια μου!». Ο Μάρτης, λοιπόν, προσβλήθηκε βαρύτατα, (του έθιξε -ένα πράγμα- τον εγωισμό), οργίστηκε με την περιφρονητική της φράση κι έτσι δανείσθηκε μια μέρα από τον αδελφό του το Φεβρουάριο κι έριξε τόσο χιόνι κι έκανε τόση παγωνιά που «η γριά, αν και εκρύβη κάτω από το κακκάβι (καζάνι) της, δια να μην ξεπαγιάση, απελιθώθη, ως και το ποίμνιόν της»! Κι έτσι, μας απέμεινε ο Φλεβάρης κουτσός, με μια μέρα λιγότερη…

πρόβαταχιόνι.jpg

(την ιστορία καταγράφει και ο Φίλιππος Βρετάκος στο βιβλίο του «Οι δώδεκα μήνες του έτους και αι κυριώτεραι εορταί των»)

Τούτα λέει η λαϊκή παράδοση.. Όμως, η πραγματικότητα θεωρείται η εξής (διαλέγετε και παίρνετε!!):

Ο πρώτος βασιλιάς της Ρώμης, ο Ρωμύλος, καθόρισε το παλαιότατο ρωμαϊκό ημερολόγιο, το οποίο είχε δέκα μήνες και ξεκινούσε απ’τον Μάρτιο. Το ημερολόγιο ήταν σεληνιακό.

Ο διάδοχός του, ο Νουμάς, μαζί με άλλες μεταρρυθμίσεις, προσέθεσε στο τέλος του έτους τον Ιανουάριο και το Φλεβάρη.

Κατά κάποιες πηγές ο ίδιος ο Νουμάς, κατά άλλες οι άρχοντες της Ρώμης το 153π.Χ. μετέθεσαν τους δυό αυτούς μήνες στην αρχή του έτους κι έτσι ο Φεβρουάριος βρέθηκε δεύτερος μεταξύ Γενάρη και Μάρτη, αλλά το θρησκευτικό έτος εξακολουούσε να ξεκινά την πρώτη Μαρτίου.

Το 46π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρ καθιέρωσε το λεγόμενο «ιουλιανό ημερολόγιο», έργο του Έλληνα αστρονόμου Σωσιγένη, που προσδιορίζει το ηλιακό έτος σε 365,25 ημέρες. Με το ημερολόγιο αυτό δημιουργήθηκε το δίσεκτο έτος των 366 ημερών. Τότε είναι που αφαιρέθηκε και μια μέρα απ’τον καημένο το Φλεβάρη για να την προσθέσουνε στον Αύγουστο, τιμής ένεκεν, προς χάρην του αυτοκράτορα Οκταβιανού που πήρε τον τίτλο του Αυγούστου και έδωσε και το όνομά του στο μήνα τούτο.(Μιας και δε γινόταν ο Ιούλιος, προς τιμήν του Ιουλίου Καίσαρα, να έχει 31 ημέρες και ο Αύγουστος, προς τιμήν του Οκταβιανού Αυγούστου, λιγότερες!).

Διαλέγετε και παίρνετε λοιπόν, κατά προτίμηση!.. Για τη γριά ή για τον Αυτοκράτορα! 🙂

Τώρα, δεν τού’φτανε του καημένου του Φλεβάρη πού’μεινε κουτσός, αρχίσανε να τον λένε και γκαντέμη.

«Το Φλεβάρη μη φυτέψεις, ούτε να στεφανωθείς!»Θα μου πεις, δεν είχαν κι άδικο.. Όλοι οι υπόλοιποι μήνες νά’χουν από 30 μέρες κι οι πιο μάγκες νά’χουν αρπάξει και μια τριακοστή πρώτη, και τούτος ο κακόμοιρος να του λείπε όχι μόνο μια, αλλά και την εικοστή ενάτη του να τη χαίρεται μόνο κάθε τέσσερα χρόνια!

Δίσεκτος, λοιπόν, ο Κουτσοφλέβαρος και μονάχα κάθε τέσσερα χρόνια να κατορθώνει να χτυπήσει, έστω, το 29.. αλλά ο λαός, να μην τον αφήσει να χαρεί για αυτή τη μέρα! Όχι, ούτε γάμοι, ούτε χαρές τα δίσεκτα έτη.Κι όχι μόνο τούτο, κατέληξε δίσεκτος να σημαίνει «χρονική περίοδος δυστυχίας»!

«Κι αν έρθουν χρόνια δίσεκτα και μήνες οργισμένοι…» λέει το δημοτικό μας άσμα..

Έχετε αναρωτηθεί γιατί άραγε δόθηκε η ονομασία «δίσεκτος» (δις+έξι); Μας εξηγεί ο Φίλιππος Βρετάκος («Οι δώδεκα μήνες του έτους και αι κυριώτεραι εορταί των»):

δίσεκτος.jpg

Ο Φεβρουάριος ονομάστηκε έτσι από το λατινικό februo= εξιλεώνω, εξαγνίζω επειδή, όπως σημειώνει ο Δ.Λουκάτος, «ήταν ο τελευταίος του ρωμαϊκού έτους και επομένως «διαβατήριος» και αποκαθαρτικός» και, όπως καταγράφει ο Φίλιππος Βρετάκος, «ήτο αφιερωμένος εις τον εν τω Άδη θεόν των νεκρών Φέβρον, εγένετο μήνας πένθους (φέβερ) και εώρταζον κατ’αυτόν τα Febroualia, που ήσαν εξιλαστήριος θρησκευτική εορτή υπέρ των νεκρών και επέμποντο δεήσεις υπέρ των ασθενών. Κατά την εορτήν αυτήν, επειδή ο Φεβρουάριος ήτο τότε ο δωδέκατος μήνας του έτους εις το ρωμαϊκόν ημερολόγιον, συνηθίζετο να εξιλεώνονται αι αμαρτίαι των, δια να εισέλθουν καθαροί εις τον νέον έτος, που ήρχιζεν την 1ην Μαρτίου.»

Η Άννα Τζιροπούλου ( «Έλλην Λόγος») αναφέρει ότι το λατινικό febris προέρχεται, με τη σειρά του, από το αρχαιοελληνικό θιβρός(=θερμός), καθώς «Ετελούντο εορταί και προσέφερον εις τους θεούς «θερμόν άλας»‘ θιβρός (=θερμός)—> λατιν. febris με συνήθη εναλλαγή του θ εις φ.»

Καθώς και στην αρχαία Ελλάδα την αντίστοιχη εποχή (αττικός μήνας Ανθεστηριών) γιόρταζαν τα Ανθεστήρια (πιθοίγια, χοές, χύτροι κι υδροφόρια), διονυσιακή εορτή με θυσίες στο Διόνυσο και τον Χθόνιο Ερμή, γιορτή των άνθεων και του οίνου, αλλά παράλληλα αφιερωμένη και στις ψυχές των νεκρών.

Όπως αναφέρει ο λαογράφος μας Γεώργιος Μέγας («Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας»):

«[…] όταν εμείς γιορτάζουμε την αποκριά με τα Ψυχοσάββατά της οι αρχαίοι Αθηναίοι γιόρταζαν τα Ανθεστήρια, γιορτή που είχε και αυτή διπλή όψη, ήταν δηλαδή απ’τη μια γιορτή των λουλουδιών, του κρασιού και της αχαλίνωτης χαράς κι απ’την άλλη γιορτή των νεκρών και των ψυχών […]»

Ο Φλεβάρης, λοιπόν, κουτσός, ψιλογρουσούζης κι αφιερωμένος στις ψυχές των νεκρών… όμως, ουσιαστικά, και μήνας καθαρτήριος.. Ο λαός μας των παρετυμολόγισε (όχι τυχαία, όπως σημειώνει κι ο Δ.Λουκάτος) «από τις βροχές και τα πολλά νερά του κι είπαμε «λαϊκά» Φλεβάρης, επειδή ανοίγει τις φλέβες του και γεμίζει τον κόσμο νερά.» («Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης»).

 

 

Αυτός είναι, λοιπόν, ο Φεβρουάριος ή Φλεβάρης ή «Χλεβάρης» (Μάνη) ή «Στερεωτής» (Μάνη) (διότι ριζώνουν και στερεώνονται κατ’αυτόν τα σπαρτά) ή «Κλαδευτής» (λόγω του κλαδέματος), «Μικρός», «Κουτσός», «Κουτσοφλέβαρος», «Κούτσουρος», «Κούτσουλος» (Κύπρος), «Λειψομήνας», «Μικρομήνας», «Λησμονιάρης» (διότι αν αρχίσει να βρέχει, αστοχάει να σταματήσει), «Μισερός», «Κούντουρος», «Μιτσός Μήνας», «Χορευτής» (λόγω της Αποκριάς), Μεθυσμένος (λόγω άστατου καιρού) ή «Φλεγάρης» (διότι ανοίγουν οι φλέγες (φλέβες) του νερού), ακόμα και «Αστοχιάρης κι αποσπόρι του Χειμώνα», όπως άκουσε ο Βασίλης Λαμνάτος («Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαού μας») από έναν γέρο ζευγά απ’τη Μάνδρα της Αιτωλίας, καθώς «Το «Αστοχιάρης βγαίνει απ’ότι αστοχάει να κρατήσει όταν βρέχει, το δε «αποσπόρι» επειδή είναι ο τελευταίος και μικρότερος σε μέρες μήνας του χειμώνα».

«Σού’πανε Φλεβάρη βρέξε κι αλησμόνησες να πάψεις!»

«Ο Φλεβάρης με νερό, κουτσός μπαίνει στο χορό!»

«Όξω Κουτσοφλέβαρε, νά’ρθει ο Μάρτης με χαρά και με πολλά λουλούδια!»

«Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει!

Κι αν του δώσει και καιώσει, μες στο χιόνι θα μας χώσει!»

και, «Ο Κουτσός έβαλε τη γρα στο χαράκωμα!», επειδή, όπως μας πληροφορεί ο Μιχάλης Γρηγοράκης («Κρητικά Λαογραφικά για τους μήνες»),: «Υπάρχει σχετικός μύθος που μας λέει πως μια γριά για να αποφύγει τη γερή χιονιά του Φλεβάρη, κουκουλώθηκε με το τέτζερι, με αποτέλεσμα βέβαια να πεθάνει.». Ναι, ναι στην καημένη τη γριά που πήγε να ειρωνευτεί το Μάρτη αναφέρεται…

(πάντως, με τη γριά ξεκινήσαμε, με τη γριά τελειώσαμε…)

(σημ. Οι ονομασίες κι οι παροιμίες, από τα: Φ.Βρετάκου «Οι δώδεκα μήνες του έτους και αι κυριώτεραι εορταί των», Μ.Γρηγοράκη «Κρητικά λαογραφικά για τους μήνες», Β.Λαμνάτου «Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαού μας».)